α) η παραλληλία / άρση-θέση
Το σχήμα παραλληλία δημιουργείται, όταν το ίδιο νόημα εκφράζεται ταυτόχρονα και καταφατικά και αποφατικά (αρνητικά), π.χ.
α. Να σωπαίνεις και να μη μιλάς.
β. Με ξέχασαν όλοι, κανείς δε με θυμάται.
γ.
Γιατί βαθιά μου δόξασα και πίστεψα τη γη
και στη φυγή δεν άπλωσα τα μυστικά φτερά μου,
μα ολάκερον ερίζωσα το νου μου στη σιγή...
Άγγελος Σικελιανός : «Γιατί βαθιά μου δόξασα»
β) η περίφραση
Το σχήμα περίφραση δημιουργείται, όταν μια έννοια εκφράζεται με δύο η περισσότερες λέξεις, ενώ μπορούσε να εκφραστεί με μία, π.χ.
α. Στη μάχη πολέμησε ο Γέρος του Μωριά.
(αντί: Στη μάχη πολέμησε ο Κολοκοτρώνης.)
γ) ένα με δύο
Το σχήμα ένα με δύο δημιουργείται, όταν μια έννοια εκφράζεται με δύο λέξεις που συνδέονται με το και, ενώ, σύμφωνα με το νόημα, η μία από αυτές έπρεπε να αποτελεί προσδιορισμό της άλλης, π.χ.
α. Αστροπελέκι και φωτιά να πέσει στην αυλή σου.
(αντί: Αστροπελέκι φλογερό να πέσει στην αυλή σου.)
β. Πέρασε ράχες και βουνά
(αντί: Πέρασε ράχες βουνών)
γ. Γυναίκες πού 'ν' οι άντρες σας κι οι καπιταναραίοι;
(αντί: οι άντρες σας οι καπιταναραίοι, που είναι καπιταναραίοι)
δ) επαναφορά - επανάληψη
Το σχήμα επαναφορά-επανάληψη δημιουργείται, όταν δύο ή περισσότερες προτάσεις στη σειρά αρχίζουν με την ίδια λέξη, π.χ.
α.
Αργά ντυθεί, αργά αλλαχτεί, αργά να πάει το γιόμα
αργά να πάει και να διαβεί της Άρτας το γιοφύρι.
Και το πουλί παράκουσε κι αλλιώς επήγε κι είπε:
«Γοργά ντύσου, γοργά άλλαξε, γοργά να πας το γιόμα,
γοργά να πας και να διαβείς της Άρτας το γιοφύρι».
β. Δεν έχουμε ποτάμια, δεν έχουμε πηγάδια, δεν έχουμε πηγές
Γιώργος Σεφέρης: «Μυθιστόρημα»
γ.
Φταίει το ζαβό το ριζικό μας!
Φταίει ο θεός που μας μισεί!
Φταίει το κεφάλι το κακό μας!
Φταίει πρώτ' απ' όλα το κρασί!
Κώστας Βάρναλης: «Οι Μοιραίοι»
δ. O γερο-Δήμος πέθανε, ο γερο-Δήμος πάει.
Αριστοτέλης Βαλαωρίτης: «Ο Δήμος και το καριοφίλι του»
ε.
Ιδανικές φωνές κι αγαπημένες
εκείνων που πεθάναν, ή εκείνων που είναι
για μας χαμένοι σαν τους πεθαμένους.
Κάποτε μες στα όνειρά μας ομιλούνε·
κάποτε μες στην σκέψη τες ακούει το μυαλό.
Κ. Π. Καβάφης: «Φωνές»
ε) επιφορά ή αντιστροφή ή επιστροφή
Το σχήμα επιφορά ή αντιστροφή ή επιστροφή δημιουργείται, όταν η ίδια λέξη ή φράση επαναλαμβάνεται (επιφέρεται) στο τέλος συνεχόμενων προτάσεων, π.χ.
α. Έτσι είν' ο κόσμος· πάντα τέτοιος θα είναι ο κόσμος.
β. Εμένα η φαμελιά μου δουλεύει, εγώ δουλεύω, ο γιος μου δουλεύει.
στ) συμπλοκή
Το σχήμα συμπλοκή δημιουργείται, όταν συνεχόμενες προτάσεις αρχίζουν και τελειώνουν με τις ίδιες λέξεις, π.χ.
α. Μας πήρε τις γυναίκες μας, μας πήρε τα παιδιά μας
ζ) υποφορά και ανθυποφορά, άστοχα ερωτήματα
Το σχήμα υποφορά και ανθυποφορά δημιουργείται, όταν i πρώτα γίνεται μια ερώτηση ή διαπιστώνεται ένα γεγονός, ii) στη συνέχεια δίνονται διαφορετικές υποθετικές απαντήσεις, iii) απορρίπτονται οι υποθετικές απαντήσεις, iv) για να ακολουθήσει στο τέλος η δήλωση για το τι πραγματικά συμβαίνει, π.χ.
α.
i) Αχός βαρύς ακούγεται, πολλά τουφέκια πέφτουν.
ii) Μήνα σε γάμο ρίχνονται, μήνα σε χαροπόπι.
iii) Ουδέ σε γάμο ρίχνονται ουδέ σε χαροκόπι.
iv) Η Δέσπω κάνει πόλεμο με νύφες και μ' αγγόνια.
β.
i) Γιατί είναι μαύρα τα βουνά και στέκουν βουρκωμένα;
ii) Μην άνεμος τα πολεμά,μήνα βροχή τα δέρνει;
iii) Κι ούδ' άνεμος τα πολεμά, κι ουδέ η βροχή τα δέρνει.
iv) Μόνο διαβαίνει ο Χάροντας με τους αποθαμένους.
Το σχήμα αυτό ταυτίζεται με το σχήμα των άστοχων ερωτημάτων. Είναι συνηθισμένο στα δημοτικά τραγούδια αλλά και στην ομηρική ποίηση, π.χ.
i) Ποια μοίρα τάχα κάτω σ' έριξε φαρμακερού θανάτου;
ii) Μήπως αρρώστια ήταν που χρόνισε; μην η Άρτεμη η δοξεύτρα
με απόνετες σαγίτες σου 'ριξε και πήρε τη ζωή σου; [...]
iii) δεν ήρθε η Δοξαρούσα σπίτι μας η καλοσημαδεύτρα
να πάρει τη ζωή μου ρίχνοντας με απόνετες σαγίτες·
κι ουδέ κι αρρώστια με κρεβάτωσε, που το κορμί του ανθρώπου
σιγά σιγά το λιώνει ανέσπλαχνα και τη ζωή του παίρνει·
iv) μόνο ο καημός για σε κι η ορμήνια σου και τα καλά σου λόγια,
που μου 'χαν λείψει, τη μελόγλυκια ζωή μου θανατώσαν.
Οδύσσεια, μτφρ. Καζαντζάκη-Κακριδή, λ 171-173 και 198-203
i)... να πει, γιατί μαθές ο Απόλλωνας σε τόση οργή μας έχει;
ii) Μήνα κανένα τάμα του 'λειψε, μήνα τρανή θυσία;
Μπας και την κνίσα από αψεγάδιαστα γίδια κι αρνιά θελήσει
να προσδεχτεί κι απ' τα κεφάλια μας το χαλασμό να διώξει.
iii) Μήτε κανένα τάμα του 'λειψε μηδέ τρανή θυσία,
iv) χολιάζει μόνο που ο Αγαμέμνονας το Χρύση δε σεβάστη,
κι ουδέ λευτέρωσε την κόρη του κι ουδέ τα λύτρα εδέχτη.
Ιλιάδα, μτφρ. Καζαντζάκη-Κακριδή, Α 65-7 και 93-5
η ) προδιόρθωση ή προθεραπεία
Το σχήμα προδιόρθωση ή προθεραπεία δημιουργείται, όταν προκειμένου να ανακοινωθεί κάποιο δυσάρεστο λέγεται κάποια φράση που προετοιμάζει ψυχολογικά τον ακροατή, π.χ.
α. Θέλω να σου πω κάτι, αλλά μη στενοχωρηθείς...
θ) αναδίπλωση-ταυτολογία
Το σχήμα αναδίπλωση-ταυτολογία δημιουργείται, όταν μια λέξη ή φράση επαναλαμβάνεται αμέσως δεύτερη φορά, π.χ.
α. Απρίλη, Απρίλη δροσερέ και Μάη με τα λουλούδια
β. Φεύγει, φεύγει ο προδότης
γ. Είναι καημοί που μόνο ο τάφος, ο τάφος σβήνει ο σκοτεινός.
δ. πέφτει απ' του βράχου τον γκρεμό, χάνεται, πάει, πάει
ε.
Στο μεταξύ η Ελλάδα ταξιδεύει ολοένα ταξιδεύει [...]
Σφυρίζουν τα καράβια τώρα που βραδιάζει στον Πειραιά
σφυρίζουν ολοένα σφυρίζουν μα δεν κουνιέται κανένας αργάτης
Γιώργος Σεφέρης: «Με τον τρόπο του Γ.Σ.»
στ.
Πάντα πάντα περνάς τη φωτιά για να φτάσεις τη λάμψη.
Πάντα πάντα τη λάμψη περνάς
Οδυσσέας Ελύτης: «Το Άξιον Εστί, Τα Πάθη»
ζ.
Βουνά ψηλά, βουνά ισκιερά, βουνά γυμνά, βουνά πρασινισμένα
Κ. Παλαμάς: «Το τραγούδι των βουνών»
η.
Τρέξατε ἀδέλφια, τρέξατε
ψυχαὶ θερμαί, γενναῖαι·
εἰς τὸν βωμὸν τριγύρω
τῆς πατρίδος ἀστράπτοντα
τρέξατε πάντες.
Ανδρέας Κάλβος: Ωδή Δέκατη, «Ο βωμός της Πατρίδος»
θ.
τοῦ δ' ἐγὼ ἀντίος εἶμι καὶ εἰ πυρὶ χεῖρας ἔοικεν,
εἰ πυρὶ χεῖρας ἔοικε, μένος δ' αἴθωνι σιδήρῳ.
Ιλιάδα, Υ 371-2
ι) επαναστροφή ή αναστροφή
Το σχήμα επαναστροφή ή αναστροφή δημιουργείται, όταν μια πρόταση αρχίζει με την ίδια λέξη με την οποία τελειώνει η προηγούμενή της, π.χ.
α. Μη μπιστευθείς στην ξενιτιά κι η ξενιτιά είναι ψεύτρα.
β. Ψάλλει ο κύκνος· ο κύκνος απ' αλάργα ψάλλει
Αναστροφή θεωρείται και η αλλαγή της συνηθισμένης σειράς των λέξεων στην πρόταση, είτε για να δοθεί έμφαση είτε για να δοθεί ιδιαίτερο νόημα σε όλη την πρόταση.
α. χιλιάδες παραλάβαινες τσουβάλια σόγια
Νίκος Καββαδίας: «Kuro Siwo»
